Sau vài năm quan sát và làm việc khá sâu với AI, điều làm tôi bất ngờ nhất không phải là khả năng viết văn, tạo ảnh hay lập trình của nó. Những thứ đó gây ấn tượng mạnh lúc ban đầu, nhưng rồi ai cũng quen. Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn là cảm giác thế giới đang dần thôi vận hành theo những quy luật quen thuộc mà chúng ta đã mặc nhiên chấp nhận suốt vài chục năm qua. Nó giống như cảm giác đứng trên một lục địa đang dịch chuyển. Mọi thứ bên trên vẫn có vẻ bình thường. Người ta vẫn đi làm, vẫn họp hành, vẫn mở công ty, vẫn xây dựng chiến lược kinh doanh. Nhưng ở đâu đó bên dưới, nền móng đang thay đổi.
Nhân loại từng đi qua nhiều cuộc cách mạng công nghệ lớn. Điện thay đổi sản xuất. Internet thay đổi cách thông tin được lưu chuyển. Điện thoại thông minh thay đổi cách con người giao tiếp và tiêu thụ nội dung. Nhưng nhìn cho kỹ, phần lớn những công nghệ đó đều giúp con người làm những việc cũ nhanh hơn. AI là một trong số ít công nghệ bắt đầu đụng vào một vùng trước đây được xem là lãnh địa độc quyền của con người: tư duy.
Đó là lý do tại sao rất nhiều người cảm thấy bất an nhưng lại không diễn tả được chính xác mình đang lo điều gì. Họ thường nói về việc mất việc làm. Thực ra đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Điều khiến họ lo lắng hơn là khả năng giá trị của bản thân đang bị định nghĩa lại. Trong nhiều thế hệ, xã hội vận hành trên một giả định tương đối đơn giản: người nào có nhiều tri thức hơn, có kỹ năng tốt hơn, suy nghĩ nhanh hơn và tạo ra sản phẩm trí tuệ tốt hơn sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn. Giờ đây lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại xuất hiện một thực thể có khả năng tham gia vào quá trình đó.
Dĩ nhiên AI hiện nay chưa hoàn hảo. Nó vẫn mắc lỗi. Nó vẫn bịa thông tin. Nó vẫn không hiểu thế giới như con người. Nhưng câu hỏi quan trọng không phải là AI hôm nay đã giỏi đến đâu. Câu hỏi quan trọng hơn là tốc độ tiến hóa của nó. Rất nhiều người đang đánh giá AI bằng ảnh chụp của hiện tại, trong khi thứ đáng quan tâm nhất lại là đường cong phát triển của nó.
Nếu nhìn lại lịch sử công nghệ, hiếm khi nào chúng ta chứng kiến một lĩnh vực tiến bộ với tốc độ như AI trong vài năm vừa qua. Một năm trong AI hiện nay đôi khi tạo cảm giác tương đương nhiều năm trong các ngành công nghệ truyền thống. Một mô hình còn khiến người ta cười vì quá ngây ngô ở năm ngoái có thể trở thành công cụ làm việc nghiêm túc trong năm nay. Một tác vụ từng được xem là bất khả thi có thể trở thành chuyện bình thường chỉ sau vài tháng.
Điều thú vị là phản ứng của xã hội đối với AI gần như chia thành hai cực. Một nhóm tin rằng AI sẽ giải quyết mọi vấn đề của nhân loại. Họ nói về AGI với sự hào hứng gần giống niềm tin tôn giáo. Mỗi tuần đều có một cuộc cách mạng mới. Mỗi mô hình mới đều được xem như bước ngoặt lịch sử. Nhóm còn lại phủ nhận gần như hoàn toàn. Họ cho rằng AI chỉ là một công cụ thống kê được marketing quá mức. Rằng nó chỉ đang sắp xếp lại dữ liệu cũ. Rằng rồi vài năm nữa người ta sẽ quên nó giống như từng quên rất nhiều trào lưu công nghệ khác.
Tôi nghĩ cả hai góc nhìn đều bỏ lỡ điểm quan trọng nhất. AI không phải phép màu, nhưng nó cũng không còn là một công cụ thông thường. Cách nhìn hợp lý hơn có lẽ là xem AI như một lớp hạ tầng mới của nền văn minh. Giống như điện hay Internet, tác động lớn nhất của nó không nằm ở bản thân công nghệ, mà nằm ở việc nó dần len vào mọi quy trình, mọi ngành nghề và mọi quyết định trong xã hội.
Điều mà nhiều người chưa nhận ra là AI đang làm giảm rất mạnh chi phí của tư duy. Trong kinh tế học, khi chi phí của một thứ giảm mạnh, xã hội sẽ thay đổi theo những cách rất khó dự đoán. Khi chi phí truyền thông giảm, Internet xuất hiện. Khi chi phí tính toán giảm, cuộc cách mạng phần mềm bùng nổ. Còn khi chi phí suy nghĩ, phân tích, tổng hợp tri thức và tạo ra nội dung giảm xuống, điều gì sẽ xảy ra?
Đó mới là câu hỏi lớn của thời đại này.
Một startup trước đây cần đội ngũ lập trình viên, thiết kế, marketing, phân tích dữ liệu và vận hành. Hôm nay một cá nhân với sự hỗ trợ của AI có thể làm được một phần đáng kể khối lượng công việc đó. Không hoàn hảo. Không thay thế hoàn toàn. Nhưng đủ để thử nghiệm ý tưởng nhanh hơn rất nhiều lần. Điều này có nghĩa là rào cản để biến một ý tưởng thành sản phẩm đang giảm xuống với tốc độ chưa từng có.
Đó cũng là lý do tôi cho rằng vài năm tới sẽ là giai đoạn hỗn loạn. Không phải vì AI sẽ hủy diệt nhân loại như trong phim Hollywood, mà vì xã hội thường thích nghi chậm hơn công nghệ. Nhiều nghề nghiệp sẽ thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi của hệ thống giáo dục. Nhiều mô hình kinh doanh sẽ lỗi thời nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của tổ chức. Và lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, tầng lớp lao động trí óc bắt đầu cảm nhận được cảm giác mà tự động hóa từng mang đến cho lao động chân tay nhiều thập kỷ trước.
Tuy nhiên, nhìn AI chỉ qua lăng kính đe dọa là chưa đủ. Sau một thời gian làm việc cùng AI, tôi nhận ra nó cũng đang giải phóng con người khỏi một lượng khổng lồ công việc không tạo ra giá trị thật. Những email vô tận, những báo cáo chỉ để phục vụ bộ máy quan liêu, những slide không ai muốn đọc, những tài liệu được tạo ra chỉ để hoàn thành quy trình. Rất nhiều thứ mà chúng ta gọi là “công việc” thực chất chỉ là ma sát của hệ thống. AI có thể là công cụ mạnh nhất từng xuất hiện để loại bỏ phần ma sát đó.
Có lẽ vì thế mà câu hỏi lớn nhất của AI không phải là nó sẽ thay thế nghề gì. Câu hỏi lớn hơn là khi chi phí của tri thức và năng lực nhận thức giảm mạnh, con người sẽ dùng phần thời gian và năng lượng được giải phóng đó để làm gì. Đó không còn là câu chuyện của công nghệ. Đó là câu chuyện của văn minh.
Và có lẽ đó cũng là lý do tôi không còn nhìn AI như một công cụ nữa. Một công cụ giúp con người làm việc tốt hơn là điều đã từng xảy ra rất nhiều lần trong lịch sử. Nhưng một lớp hạ tầng mới làm thay đổi cách toàn bộ xã hội vận hành lại là câu chuyện khác. AI đang dần trở thành thứ đó: không phải một sản phẩm, không phải một ứng dụng, mà là một lớp nền mới của nền văn minh nhân loại.
Vũ Tuấn Mạnh | Giám đốc Sản xuất FPT Automotive
Chương 1: AI không còn là tool - nó là một nền văn minh mới
Chương 2: Điều nguy hiểm nhất không phải AI - mà là sống như cũ
Chương 3: Kiến thức đang mất giá, nhưng thị hiếu (taste) đang tăng giá
Chương 4: AI không giết sáng tạo - AI giết sự lặp lại
Chương 5: Thời đại của Đế chế một người (One-Person Empire)
Chương 6: Tại sao nhiều người dùng AI nhưng vẫn không tạo ra được điều gì lớn?
Chương 7: AI đang tạo ra một tầng lớp người mới
Chương 8: Quốc gia nào sẽ thắng trong kỷ nguyên AI?
Chương 9: Điều AI chưa có
Chương 10: Thay vì sợ AI, hãy học cách sống cùng nó
Ý kiến
()