Vừa rồi, tôi có xem bộ phim điện ảnh Kẻ trộm sách của đạo diễn Brian Percival. Khi bộ phim đầy xúc động này kết thúc, đến giờ, trong đầu tôi vẫn ghi nhớ hình ảnh cô bé xinh xắn, đáng yêu Liesel Meminger nghiêng mình bên trang sách, say mê học từng con chữ dưới gian hầm ẩm thấp, lạnh lẽo của nhà em, hay khi em dũng cảm lẻn trèo qua cửa sổ nhà của vợ chồng một ông tướng dưới trướng Hitler để lấy những cuốn sách em thích về nhà đọc.
Mỗi khi đọc xong cuốn nào, Liesel Meminger lại lẻn trèo vào nhà của ông tướng này để trả lại cuốn đó. Dưới góc nhìn của một nhà đạo đức học, chắc chắn hành vi lẻn vào nhà người khác qua đường cửa sổ để lấy bất cứ một món đồ gì đều có thể bị gọi là hành vi đột nhập để trộm cắp. Nhưng cô bé khẳng định mình không "ăn cắp" mà chỉ là "mượn" những cuốn sách đó.
Các cuốn sách đã nâng đỡ, vực dậy tinh thần Liesel Meminger như thế nào trong thời Thế chiến đầy khốc liệt và nghiệt ngã thì các bạn có thể tìm thấy khi xem bộ phim. Chỉ có điều sự việc vừa xảy ra gần đây với một cô bé học lớp 7 đang được cho là ăn trộm hai cuốn truyện Trạng Quỳnh trong siêu thị ở Gia Lai khiến tôi liên tưởng đến hình ảnh một "Kẻ trộm sách".
Tôi không đang cố gắng thi vị hóa hay lãng mạn hóa hành động của em học sinh lớp 7 này khi liên tưởng đến hình ảnh của kẻ trộm sắp trong bộ phim. Nhưng khi nhìn hình ảnh em bé bị trói giang hai tay với tấm bảng gắn mác trước ngực "Tôi là một người ăn trộm". Tôi chỉ ao ước, giá như lúc vội viết dòng chữ này, nhân viên cửa hàng vô tình ghi thêm chữ "sách" vào sau chữ "trộm", thì có lẽ, con đường để bé gái hồi phục tinh thần biết đâu có thể đỡ gian nan hơn so với thực tại.
Ăn trộm, ăn cắp vĩnh viễn không bao giờ là một hành vi tốt của con người. Nhưng cá nhân tôi vẫn nghĩ rằng, khi bị gán cho chữ "ăn trộm sách" nó vẫn hoàn toàn khác hơn là bạn đi ăn trộm một thứ gì đó. Bởi, người Việt Nam chúng ta luôn tự hào là một đất nước nhân văn, trọng đạo lý, có truyền thống hiếu học lâu đời. Chính vì lẽ đó, chúng ta thường chữ "sách", dù đôi khi chỉ là cuốn truyện tranh, với hàm ý trân trọng, tự hào. Chúng ta có những Hội sách, Đường Sách, và sắp tới là Ngày Sách Việt Nam - ngày mà cả nước được cổ động cùng nhau đọc sách, tôn vinh văn hóa đọc. Vậy thì việc một em bé đang bị nghi ngờ ăn trộm hai cuốn truyện có đáng để bị mang ra thị chúng theo kiểu rêu rao trên Facebook.
 |
| Tác giả Dương Thanh Vân, VnExpress, trong một chuyến công tác. Ảnh: NVCC. |
Đám đông chứng kiến tại siêu thị đã là quá sức chịu đựng của em. Sự buộc tội của những người lớn vào khoảnh khắc em bị bắt quả tang đã là quá sức chịu đựng của em. Vậy thì làm sao em có thể chịu thêm được việc bị gắn cho mác "Tôi là một người ăn trộm" như thế. Tôi chợt hình dung, theo lẽ phát triển bình thường trong cuộc sống, em sẽ lớn lên, trưởng thành, có công ăn việc làm, có người yêu, rồi có thể làm vợ, làm mẹ, làm bà... Cuộc sống của em sẽ đi theo một lập trình như bao số phận khác trong xã hội này. Nhưng từ giờ, cuộc sống ấy có lẽ sẽ khác đi nhiều bởi dấu ấn mà người lớn trao cho em.
Viết đến đây, tôi chợt thấy cô bé Liesel Meminger thật là may mắn. Giả sử em bị bắt lúc đang trèo cửa sổ vào nhà người ta, thì dù có vì lý do nhân văn gì đi nữa em vẫn là một kẻ ăn trộm. Tôi lại thấy Jean Val Jean thật may mắn. Vì cuộc đời ông ta đã rơi vào bi kịch khi phải chịu khổ sai 19 năm chỉ vì ăn cắp mẩu bánh nhì nhỏ cho chị và đàn cháu thì cuộc đời ông ta cũng được thay đổi khi sau đó dù ông có ăn trộm bộ đồ bạc quý giá gấp bao nhiêu lần của Đức giám mục Myriel nhưng vẫn có cơ hội làm lại cuộc đời nhờ lòng vị tha và bao dung của giám mục.
Bạn đừng cười và cho là tôi đang cố gắng thi vị hóa một vấn đề mà xã hội chúng ta đang bàn đến. Đừng bảo những chuyện đó chỉ có trong tiểu thuyết và phim ảnh. Vì nếu những câu chuyện ấy không có giá trị với cuộc đời thực thì vì sao từ lâu chúng ta tôn vinh những tiểu thuyết gia, những con người như Victor Hugo?
Tôi không chứng kiến toàn bộ sự việc, tôi không biết người nhân viên ở siêu thị sách để có thể hiểu được hành động xử phạt răn đe mà anh áp dựng với đứa học sinh lớp 7. Cũng như tôi không hiểu rõ hoàn cảnh gia đình, xuất thân, lối sống của anh nên tôi không thể nhân danh một lý luận đạo đức nào để trách anh. Tôi chỉ có thể mù mờ đoán rằng, có lẽ anh là người không yêu sách, không thích đọc sách.
Tôi chỉ tự vẽ một kịch bản trong đầu. Nếu đúng là em bé ăn trộm hai cuốn truyện Trạng Quỳnh, khi nhân viên bắt gặp, người ta sẽ gọi em vào phòng riêng, nhỏ nhẹ hỏi vì sao em làm thế, liên lạc với gia đình em, thầy cô em để nhắc nhở và khuyên nhủ em hoặc có một hình thức nào đó xử phạt phù hợp với độ tuổi của em. Và sau cùng, người ta sẽ tặng cho em hai cuốn truyện đó. Tôi cho rằng đó là một cách xử lý rất nghiêm khắc rồi.
Ngày còn là học sinh ở Long Xuyên, An Giang, tôi từng chứng kiến cảnh một chủ tiệm sách nhỏ dùng xích trói một em bé vào chõng đựng sách vì tội ăn cắp cuốn sách giáo khoa. Ánh mắt không còn một chút niềm tin của thằng bé khi phải ngồi lom khom vì bị xích vào cái chõng, cùng hình ảnh những người đứng chỉ trỏ xung quanh vẫn thỉnh thoảng quay về trong tôi. Chuyện quở trách, xử phạt một sai lầm khác hẳn việc sỉ nhục một nhân phẩm.
Khi viết những dòng này tôi xin thú tội. Hồi 5 tuổi, lúc còn ở quê, khi tôi sang tiệm tạp hóa của người hàng xóm gần nhà để xem ké tivi, tôi đang thó tay lấy trộm hai quả trứng gà của tiệm. Tôi cũng từng vài lần ăn trộm mấy viên kẹo của tiệm tạp hóa này. Cũng có lần tôi từng xúi đứa em gái nhỏ của mình thó trộm đậu phộng của một chị bán dạo ở ngã tư. Tôi bảo em tôi chạy nhanh qua giơ tay hớt một nắm đậu mới luộc rồi co giò đi cho thật nhanh. Có lẽ tôi và em tôi cũng may mắn. Nếu như tôi bị bà bán tạp hóa, bán kẹo, bán đậu phộng bắt quả tang rồi trói vào cột đèn hoặc rêu rao khắp xóm thì có lẽ chúng tôi dù vẫn là người tốt sau này của xã hội, cũng sẽ khó xóa được cái tội "ăn cắp".
Tôi thấy thật buồn cười khi từ việc một em bé đang bị nghi ngờ ăn trộm hai cuốn sách người ta quy lên thành phạm trù đạo đức việc dân tộc chúng ta đang xấu hổ vì chuyện người Việt Nam bị bắt vì ăn cắp ở Nhật. Vì vậy, xin hãy tách bạch vấn đề và nhìn bất cứ vấn đề nào cũng dưới cái nhìn của lòng nhân ái và đa chiều.
Tôi không tin rằng một xã hội sẽ tốt đẹp, một đất nước sẽ vững mạnh nếu mỗi công dân sống trong xã hội đó xem thường pháp luật, kỷ cương đất nước đó lỏng lẻo, người dân ở đất nước đó chỉ xử lý mọi việc theo thói thường ủy mị, cảm tính hay sự mủi lòng không căn cứ. Sự mủi lòng và tình yêu thương đặt không đúng chỗ sẽ gây ra vạn điều tác hại.
Nhưng cũng như Đức Pháp Vương Drukpa từng nói: "Tình yêu thương bắt đầu bằng sự hiểu biết". Tôi tin một xã hội tốt đẹp rất cần được xây dựng trên những thấu hiểu về giá trị đạo đức, sự khoan dung, lòng nhân từ, sự thấu cảm và tình yêu thương giữa con người với con người, để giúp mỗi con người có giữ được lòng tự trọng, tự tin và xây dựng cuộc sống của riêng mình tốt đẹp hơn.
Dương Vân
Ý kiến
()